Czy kaucja gwarancyjna wykonawcy może wejść do układu?

Tak — kaucja gwarancyjna wykonawcy może łączyć się z wierzytelnością objętą układem, ale do układu nie wchodzi sama etykieta „kaucja”. Przedmiotem kwalifikacji jest konkretna wierzytelność: zamawiającego wobec wykonawcy albo wykonawcy o zwrot środków. Przy ocenie, czy właściwa jest restrukturyzacja przedsiębiorstwa Elbląg, trzeba więc najpierw ustalić, kto jest restrukturyzowany, jak utworzono zabezpieczenie, jakie roszczenie istnieje i kiedy ono powstało.

Najkrótsza odpowiedź brzmi: jeżeli restrukturyzuje się wykonawca, roszczenie zamawiającego zabezpieczone kaucją może być wierzytelnością układową, natomiast roszczenie wykonawcy o zwrot niewykorzystanej kaucji może stanowić składnik jego majątku. Jeżeli restrukturyzuje się inwestor, zamawiający albo generalny wykonawca trzymający środki, wierzycielem może być wykonawca lub podwykonawca oczekujący zwrotu kaucji albo zapłaty zatrzymanej części wynagrodzenia. To dwa przeciwne kierunki rozliczeń, których nie wolno łączyć w jednej pozycji.

Osobno trzeba traktować gwarancję bankową lub ubezpieczeniową. Nie jest ona gotówkową kaucją, lecz zobowiązaniem osoby trzeciej wykonywanym na warunkach dokumentu gwarancji. Jeszcze czym innym jest kara umowna: to roszczenie wynikające z określonego naruszenia kontraktu, które kaucja albo gwarancja może jedynie zabezpieczać.

Materiał opiera się na ogólnych zasadach Prawa restrukturyzacyjnego według stanu na 9 września 2026 r., z uwzględnieniem tekstu jednolitego Dz.U. 2026 poz. 533, oraz na zasadach prawa cywilnego dotyczących umów, kar umownych, potrącenia i gwarancji bankowej. W konkretnej sprawie rozstrzyga treść kontraktu, aneksów, dokumentu gwarancji, rozliczeń i dokumentów restrukturyzacyjnych.

Krótka odpowiedź: najpierw wskaż wierzytelność i dłużnika

Pytanie „czy kaucja wchodzi do układu?” jest za szerokie, ponieważ kaucja pełni przede wszystkim funkcję zabezpieczającą. Trzeba wskazać dług, który ma zostać objęty układem, oraz podmiot zobowiązany do jego zapłaty. Dopiero potem można ocenić znaczenie zabezpieczenia.

Najczęściej występują cztery warianty:

Sama informacja, że zamawiający „ma kaucję”, nie tworzy jeszcze wierzytelności wobec wykonawcy. Zamawiający może mieć wyłącznie zabezpieczenie na wypadek przyszłych wad. Z kolei samo nadejście terminu zwrotu po rozpoczęciu restrukturyzacji nie przesądza, że wierzytelność wykonawcy powstała dopiero wtedy. Powstanie prawa, jego wymagalność i zależność od warunku to trzy różne kwestie.

Wniosek decyzyjny: przed wpisaniem kwoty do spisu trzeba zapisać pełnym zdaniem, kto od kogo żąda jakiego świadczenia i z jakiego zdarzenia ono wynika. Jeżeli nie da się tego zrobić, kwalifikacja jest przedwczesna.

Kaucja, gwarancja i kara umowna to trzy różne pozycje

W kontraktach wykonawczych te pojęcia często występują obok siebie, ale nie są zamienne. Kaucja może zabezpieczać zapłatę kary, a gwarancja bankowa może zastępować zabezpieczenie pieniężne. Nie oznacza to jednak, że kaucja, suma gwarancyjna i kara są tym samym długiem.

Kaucja ma funkcję ochronną. Jeżeli wykonawca nie usunie wady, umowa może pozwalać zamawiającemu pokryć z niej uzasadniony koszt naprawy. Jeżeli nie pojawi się żadne zabezpieczone roszczenie, niewykorzystana kwota powinna zostać rozliczona zgodnie z umową. Nie można jednak z samego istnienia kaucji wyprowadzić wniosku, że zamawiający ma już dług do zgłoszenia w układzie wykonawcy.

Gwarancja bankowa jest natomiast jednostronnym zobowiązaniem banku-gwaranta do zapłaty po spełnieniu warunków określonych w gwarancji. Jej praktyczne działanie zależy od brzmienia dokumentu, w szczególności od tego, czy jest płatna na pierwsze żądanie, jakie oświadczenia musi złożyć beneficjent i do kiedy może skutecznie wezwać gwaranta.

Kara umowna wymaga wskazania naruszenia. Może chodzić o zwłokę w wykonaniu prac, nieusunięcie wad, naruszenie obowiązku poufności albo inne niewykonanie zobowiązania niepieniężnego. Kaucja lub gwarancja może służyć jej zaspokojeniu, ale dopiero wtedy, gdy pozwalają na to właściwe dokumenty i istnieje roszczenie mieszczące się w zakresie zabezpieczenia.

Czerwona flaga: w spisie widnieje jedna pozycja „kaucje i kary”, choć obejmuje zatrzymane wynagrodzenie, potencjalne wady, już naliczoną karę i gwarancję wystawioną przez bank. Takiej pozycji nie da się prawidłowo ocenić pod kątem daty, sporności, prawa głosu ani wpływu na cash flow.

Czy to naprawdę kaucja, czy zatrzymane wynagrodzenie

W praktyce kontraktowej określenie „kaucja gwarancyjna” bywa używane dla różnych mechanizmów. Czasem wykonawca faktycznie wpłaca określoną sumę na rachunek zamawiającego. Czasem strony rozliczają część należnego wynagrodzenia na poczet odrębnego obowiązku ustanowienia kaucji. W innym wariancie zamawiający jedynie nie wypłaca części wynagrodzenia do czasu odbioru albo upływu okresu odpowiedzialności za wady.

To rozróżnienie ma skutki prawne i finansowe. Jeżeli utworzono odrębną kaucję, wykonawca może mieć roszczenie o zwrot kwoty niewykorzystanej zgodnie z jej przeznaczeniem. Jeżeli natomiast doszło tylko do zatrzymania części wynagrodzenia, roszczenie może nadal wynikać z obowiązku zapłaty za wykonane roboty, choć umowa odsuwa termin płatności albo pozwala pokryć z tej kwoty określone należności.

Orzecznictwo Sądu Najwyższego wskazuje, że nazwa zabezpieczenia nie rozstrzyga sprawy. Trzeba każdorazowo zbadać treść konkretnej umowy, wolę stron i zastosowany mechanizm. Tę analizę warto przeprowadzić według pięciu pytań:

1. Czy wykonawca miał odrębny obowiązek wniesienia zabezpieczenia? Sprawdź, czy mógł wpłacić pieniądze albo przedstawić gwarancję bankową lub ubezpieczeniową.
2. Czy środki rzeczywiście przeszły na poczet kaucji? Ustal, czy była wpłata, umowne potrącenie lub inne rozliczenie powodujące powstanie odrębnego stosunku kaucji.
3. Jak zaksięgowano fakturę? Istotne jest, czy strony traktowały wynagrodzenie jako zapłacone i osobno utworzyły kaucję, czy jako częściowo niewypłacone.
4. Co umowa nakazuje zwrócić? Inaczej brzmi obowiązek „zwrotu kaucji”, a inaczej obowiązek „zapłaty zatrzymanej części wynagrodzenia”. Samo słownictwo nie wystarcza, ale pomaga odtworzyć konstrukcję razem z pozostałymi postanowieniami.
5. Jak można wykorzystać zabezpieczenie? Trzeba ustalić zamknięty lub otwarty katalog roszczeń, wymogi dokumentowe, zasady informowania wykonawcy i termin zwolnienia środków.

Modelowa różnica jest prosta. Jeżeli wykonawca wystawił fakturę, a zamawiający zgodnie z umową zapłacił ją częściowo i tylko odroczył wypłatę reszty, punktem wyjścia może pozostać roszczenie o wynagrodzenie. Jeżeli zaś strony rozliczyły pełne wynagrodzenie, a określoną kwotę przeznaczyły na wykonanie odrębnego obowiązku wniesienia zabezpieczenia, może powstać roszczenie o zwrot kaucji na warunkach kontraktu.

Czerwona flaga: księgowość przepisuje nazwę „kaucja” z opisu przelewu albo faktury, ale nikt nie sprawdził, czy umowa rzeczywiście zmieniła podstawę prawną zatrzymanej kwoty. W restrukturyzacji taki skrót może spowodować błędne ujęcie zarówno zobowiązań, jak i należności dłużnika.

Kto jest restrukturyzowany: wykonawca czy posiadacz środków

Najważniejsze rozgałęzienie dotyczy osoby dłużnika. Ta sama kaucja może być aktywem po jednej stronie kontraktu i zabezpieczeniem wierzytelności po drugiej. Dlatego nie można analizować jej bez wskazania, wobec kogo prowadzone jest postępowanie.

Gdy restrukturyzuje się wykonawca

Zamawiający może być wierzycielem wykonawcy, jeżeli ma już roszczenie z tytułu wad, kosztów wykonania zastępczego, odszkodowania albo kary umownej. Takie roszczenie trzeba zakwalifikować według chwili jego powstania, podstawy, wysokości i sporności. Jeżeli powstało przed właściwą datą graniczną, może być objęte układem na zasadach właściwych dla danego postępowania.

Kaucja pozostająca u zamawiającego nadal może zabezpieczać to roszczenie, ale sposób skorzystania z niej wymaga osobnej analizy. Trzeba ustalić, czy środki tworzą prawdziwą kaucję, czy są zatrzymanym wynagrodzeniem, czy umowa pozwala na zaspokojenie danego rodzaju należności oraz czy zastosowanie mają ograniczenia właściwe dla potrącenia lub rozporządzania zabezpieczeniem w konkretnym trybie restrukturyzacji.

Jednocześnie roszczenie wykonawcy o zwrot niewykorzystanej części kaucji może być jego aktywem. Powinno znaleźć się w zestawieniu należności i prognozie płynności, ale nie wolno traktować spodziewanego zwrotu jak pewnej gotówki, jeżeli trwa okres odpowiedzialności za wady albo zamawiający zgłosił roszczenia.

Wniosek praktyczny: w restrukturyzacji wykonawcy trzeba równolegle pokazać dług wobec zamawiającego oraz należność o zwrot zabezpieczenia, ale nie wolno ich automatycznie skompensować ani utożsamić.

Gdy restrukturyzuje się inwestor, zamawiający albo generalny wykonawca

W tym wariancie wykonawca lub podwykonawca może być wierzycielem podmiotu, który trzyma jego pieniądze. Przedmiotem analizy jest wtedy roszczenie o zwrot prawdziwej kaucji albo o zapłatę zatrzymanej części wynagrodzenia. Jeżeli wierzytelność powstała przed dniem układowym albo dniem otwarcia postępowania, może podlegać układowi, nawet gdy umowny termin płatności przypada później. Nie jest to jednak reguła do zastosowania bez czytania kontraktu.

Trzeba zwłaszcza zbadać, czy prawo do zwrotu już istnieje, lecz nie jest wymagalne, czy dopiero powstanie po przyszłym i niepewnym zdarzeniu. Znaczenie ma również to, czy posiadacz kaucji zgłosił wady, poniósł koszt naprawy albo złożył oświadczenie o zaliczeniu środków na określone roszczenie.

Wniosek decyzyjny: jeżeli restrukturyzuje się posiadacz środków, wykonawca nie powinien czekać wyłącznie na umowny termin zwrotu. Powinien wcześniej ustalić status wierzytelności w spisie, podstawę jej wyliczenia i ewentualną część sporną.

Data powstania, wymagalność i warunek

W postępowaniu o zatwierdzenie układu punktem odniesienia jest dzień układowy. Wierzytelności powstałe po tym dniu nie są objęte układem. W przyspieszonym postępowaniu układowym, postępowaniu układowym i sanacji trzeba badać dzień otwarcia postępowania. Ustalenie tej daty nie kończy jednak analizy — trzeba jeszcze prawidłowo umiejscowić na osi czasu konkretne roszczenie.

Prawo restrukturyzacyjne jako punkt wyjścia obejmuje układem wierzytelności osobiste powstałe przed dniem otwarcia postępowania, jeżeli ustawa nie stanowi inaczej. Obejmuje także wierzytelności zależne od warunku, jeżeli warunek ziści się w czasie wykonywania układu. W PZU analogiczną funkcję graniczną pełni dzień układowy.

Szczególnej ostrożności wymagają kontrakty nadal wykonywane. Stara umowa nie powoduje, że nowe naruszenia po dacie granicznej automatycznie trafiają do starego układu. Jeżeli wykonawca po rozpoczęciu postępowania nie usuwa nowych wad, nie dotrzymuje zmienionego harmonogramu albo nie odnawia zabezpieczenia, może tworzyć bieżące ryzyko finansowe poza założeniami układu.

Z drugiej strony nie można utożsamiać niewymagalności z nieistnieniem wierzytelności. Roszczenie może już istnieć, ale jego płatność jest odroczona do odbioru, upływu określonego okresu albo spełnienia innych przesłanek. Jeżeli jednak samo powstanie prawa zależy od przyszłego i niepewnego zdarzenia, potrzebna jest ocena wierzytelności warunkowej.

Praktyczna decyzja: dla każdej kaucji przygotuj oś czasu obejmującą zawarcie umowy, faktury, wpłatę lub zatrzymanie środków, odbiory, zgłoszenia wad, naprawy, wezwania, oświadczenia o rozliczeniu oraz dzień układowy albo dzień otwarcia postępowania. Bez tej osi data noty księgowej jest za słabą podstawą do kwalifikacji.

Wykorzystanie kaucji, potrącenie i wierzytelność sporna

Zamawiający może twierdzić, że pokrył z kaucji koszt usunięcia wad, wykonania zastępczego, odszkodowanie albo karę. Wykonawca może natomiast kwestionować podstawę roszczenia, zakres odpowiedzialności, wysokość kosztu, zgodność wykorzystania środków z umową albo skuteczność potrącenia. Sporne może być więc zarówno roszczenie zabezpieczone, jak i sposób rozliczenia samej kaucji.

Nie każde użycie słowa „potrącenie” oznacza ten sam mechanizm. Przy prawdziwej kaucji umowa może pozwalać posiadaczowi zaspokoić określone roszczenie z przekazanej mu kwoty. Przy zatrzymanym wynagrodzeniu może natomiast chodzić o potrącenie wzajemnych wierzytelności. Kwalifikacja ma znaczenie, ponieważ ustawowe przesłanki i ograniczenia takiego rozliczenia zależą między innymi od momentu powstania wierzytelności oraz rodzaju postępowania.

Jeżeli zamawiający powołuje się na karę, warto oddzielić analizę zabezpieczenia od analizy samej kary. Osobny materiał wyjaśnia szerzej, kiedy kary umowne w układzie mogą być bezsporne, sporne, warunkowe albo związane z nowym naruszeniem. W sprawie kaucji trzeba dodatkowo sprawdzić, czy dany rodzaj kary w ogóle mieści się w zakresie zabezpieczenia.

Wierzytelność sporna nie powstaje tylko dlatego, że dłużnik dopisał przy niej słowo „kwestionowana”. Dla celów restrukturyzacji roszczenie powinno być skonkretyzowane co do podstawy faktycznej i zakresu świadczenia. Firma powinna umieć wskazać kwotę żądaną przez drugą stronę, część uznaną, część sporną, przyczynę różnicy i dokumenty potwierdzające stanowisko.

Przy PZU i PPU trzeba dodatkowo policzyć ustawowy próg 15%. Suma wierzytelności spornych uprawniających do głosowania nie może przekroczyć 15% sumy wierzytelności uprawniających do głosowania nad układem. Jedna duża pozycja związana z kontraktem może więc wpłynąć na wybór trybu, nawet jeśli w księgach została opisana jako „tylko kaucja”.

Czerwona flaga: wykonawca oznacza całe roszczenie zamawiającego jako sporne, chociaż kwestionuje tylko wysokość kary albo część kosztów naprawy. Należy oddzielić część bezsporną od spornej. Sztuczne zawyżanie sporu może zniekształcić próg 15%, prawo głosu i wiarygodność spisu.

Co z gwarancją bankową albo ubezpieczeniową

Gwarancja wystawiona przez bank lub ubezpieczyciela wymaga osobnej ścieżki analizy. Beneficjent nie trzyma kaucji wykonawcy, lecz ma dokument, na podstawie którego może żądać zapłaty od gwaranta po spełnieniu wskazanych warunków. Samo rozpoczęcie restrukturyzacji wykonawcy nie oznacza automatycznie wygaśnięcia gwarancji ani nie zastępuje analizy jej treści.

Przed podjęciem decyzji trzeba sprawdzić:

• dokładny okres ważności gwarancji i zasady doręczenia żądania,
• czy gwarancja jest bezwarunkowa i płatna na pierwsze żądanie, czy wymaga dodatkowych dokumentów,
• jakie roszczenia z kontraktu obejmuje i do jakiej sumy,
• czy beneficjent dochował wymagań formalnych przewidzianych w dokumencie,
• jakie zabezpieczenia regresu ma bank albo ubezpieczyciel wobec wykonawcy,
• czy trwający kontrakt wymaga przedłużenia, odnowienia albo zastąpienia gwarancji.

Wypłata z gwarancji nie powinna być księgowana tak, jak wykorzystanie gotówkowej kaucji. Po zapłacie może powstać albo zaktualizować się odrębne rozliczenie między gwarantem a wykonawcą. Jego status w restrukturyzacji wymaga ustalenia na podstawie umowy zlecenia gwarancji, dat, zabezpieczeń i właściwych przepisów. Nie wolno z góry zakładać, że roszczenie regresowe ma ten sam status i tę samą datę co roszczenie beneficjenta.

Czerwona flaga: plan restrukturyzacyjny zakłada dalsze wykonywanie kontraktu, ale nie uwzględnia kończącego się terminu gwarancji ani kosztu jej odnowienia. Brak ciągłości zabezpieczenia może uruchomić uprawnienia zamawiającego i stworzyć nowe obciążenie płynności.

Czerwone flagi przed decyzją o ujęciu kaucji w układzie

Największym ryzykiem nie jest sam fakt istnienia zabezpieczenia. Problem pojawia się wtedy, gdy dokumentacja nie pozwala ustalić charakteru kwoty albo gdy strony próbują jednym zapisem rozliczyć kilka różnych roszczeń.

Na zatrzymanie decyzji i dokładniejszą analizę wskazują w szczególności następujące sytuacje:

• umowa używa zamiennie pojęć „kaucja”, „zatrzymanie”, „potrącenie” i „gwarancja”, nie opisując ich skutków,
• faktura została pomniejszona, ale nie ma dowodu wpłaty ani dokumentu pokazującego utworzenie odrębnej kaucji,
• zamawiający deklaruje zatrzymanie całej kwoty, choć nie wskazał konkretnych wad, kosztów ani podstawy umownej,
• jedna nota łączy kary, koszty napraw, odsetki i bieżące rozliczenia z różnych okresów,
• wykonawca utożsamia datę noty z datą powstania roszczenia albo termin zwrotu z chwilą powstania wierzytelności,
• sporna kwota jest liczona zbiorczo, bez części uznanej i bezspornej,
• potrącenie zostało przyjęte w księgach, ale nikt nie sprawdził jego podstawy, dat ani ograniczeń wynikających z trybu postępowania,
• prognoza cash flow zakłada pełny zwrot kaucji, mimo zgłoszonych wad albo trwającego okresu zabezpieczenia,
• gwarancję bankową potraktowano jak środki pieniężne już należące do zamawiającego,
• firma po dacie granicznej dalej generuje wady, opóźnienia lub obowiązek przedłużenia zabezpieczenia, ale plan pokazuje wyłącznie stary dług.

Wniosek praktyczny: nie warto dokonywać ostatecznego ujęcia ani rozliczenia, dopóki każda kwota nie ma przypisanej strony, podstawy, daty, dokumentu i statusu sporności. Wątpliwość dotycząca jednego z tych elementów powinna zostać ujawniona, a nie przykryta nazwą księgową.

Krok po kroku: jak przygotować kaucję do analizy układowej

Kaucję warto potraktować jak osobny pakiet kontraktowy. Punktem wyjścia są dokumenty do restrukturyzacji firmy, ale nie wystarczy saldo z konta księgowego. Potrzebne jest zestawienie, które łączy treść umowy z przepływem pieniędzy i dokumentami dotyczącymi wykonania prac.

Krok 1: wskaż strony i role

Zapisz, kto jest wykonawcą, podwykonawcą, inwestorem, zamawiającym, generalnym wykonawcą, beneficjentem i gwarantem. Następnie zaznacz, wobec którego podmiotu prowadzone jest postępowanie restrukturyzacyjne. Ten krok określa kierunek wierzytelności.

Krok 2: nazwij instrument na podstawie mechanizmu

Ustal, czy była to wpłata pieniężna, umowne rozliczenie wynagrodzenia na poczet kaucji, samo zatrzymanie części wynagrodzenia, gwarancja bankowa czy gwarancja ubezpieczeniowa. Jeżeli dokumenty są niespójne, opisz dwa możliwe warianty zamiast wybierać wygodniejszą nazwę.

Krok 3: odtwórz przepływ środków

Porównaj wartość faktur, kwoty faktycznie zapłacone, zapisy księgowe, dowody przelewów i wysokość zabezpieczenia. Sprawdź, czy strony uznawały wynagrodzenie za rozliczone w całości, oraz ile środków pozostało niewykorzystanych.

Krok 4: rozpisz zabezpieczone roszczenia

Dla każdej wady, kary, naprawy albo wykonania zastępczego utwórz oddzielny wiersz. Wskaż podstawę umowną, zdarzenie, okres, kwotę, dokument i stanowisko wykonawcy. Potencjalnego ryzyka nie wpisuj jak już istniejącego długu.

Krok 5: zbuduj oś czasu

Uwzględnij datę kontraktu, faktur, utworzenia zabezpieczenia, odbiorów, zgłoszeń, napraw, not i oświadczeń. Na tej samej osi zaznacz dzień układowy albo dzień otwarcia postępowania. Jeżeli zdarzenie obejmuje okres po obu stronach daty granicznej, rozbij je zamiast kwalifikować zbiorczo.

Krok 6: oznacz status każdej kwoty

Każda pozycja powinna zostać opisana jako należność wykonawcy albo zobowiązanie wykonawcy, a następnie jako bezsporna, częściowo sporna, sporna, niewymagalna, zależna od warunku albo bieżąca. Status musi wynikać z dokumentów i prowadzić do konkretnej liczby.

Krok 7: sprawdź wykorzystanie zabezpieczenia i potrącenie

Ustal, czy umowa pozwala pokryć dany rodzaj roszczenia z kaucji, czy złożono wymagane oświadczenie i czy strony w istocie rozliczają kaucję, czy potrącają wzajemne wierzytelności. Następnie oceń dopuszczalność czynności w konkretnym trybie restrukturyzacji.

Krok 8: policz wpływ na układ i płynność

Sprawdź wpływ części spornej na próg 15%, prawo głosu i większość kapitałową. Przygotuj trzy warianty: pełny spodziewany zwrot zabezpieczenia, częściowe wykorzystanie kaucji oraz brak zwrotu w okresie objętym prognozą. Plan nie powinien działać tylko w najbardziej korzystnym wariancie.

Robocza karta kaucji może mieć następujący układ:

Najważniejszy wniosek dla firmy z Elbląga jest praktyczny: kaucja gwarancyjna może łączyć się z wierzytelnością objętą układem, ale nie wolno wpisać jej do układu mechanicznie. Najpierw trzeba ustalić, kto jest dłużnikiem, czy rzeczywiście powstała kaucja, jakie roszczenie zabezpiecza, kiedy to roszczenie powstało i jaka część jest sporna. Dopiero taka analiza pozwala prawidłowo przygotować spis, ocenić potrącenie, policzyć wpływ na głosowanie i zbudować realny plan płynności.